Spinoza in de huidige tijd

Zondag 18 november 2012

De ochtend begon met een inleiding door Jeanne Willems, theologe en Spinoza-kenner. Daarna volgde interactie met het publiek: vragen en opmerkingen over het gedachtegoed van Spinoza.

Spinoza was zijn tijd ver vooruit. Hij is bijvoorbeeld één van de eerste mensen die schriftelijk vastlegt dat de bijbel historisch geïnterpreteerd gelezen moet worden. In zijn tijd was dit beangstigend nieuw.

Spinoza benadrukt dat de mens een onderdeel is van de natuur. De geest van het lichaam overleeft het lichaam niet om te belanden in een soort van hemel of hel. Spinoza zegt zelf dat alles wat door iedereen altijd God genoemd wordt, in werkelijkheid “de absoluut oneindige substantie” vormt, waaruit alle natuurverschijnselen in hun oneindige diversiteit voortkomen. God en de natuur zijn voor hem één en dezelfde. Het denken aan God zou opgevat kunnen worden als mediteren, bij jezelf naar binnen gaan en te overdenken wie je bent en welke mogelijkheden je hebt, volgens je eigen natuur.

Na de pauze spitste het onderwerp zich toe op de punten humanisme en de huidige crisis. Twee vragen werden behandeld:

Welke overeenkomsten en verschillen zijn er tussen het gedachtegoed van Spinoza en verschillende stromingen binnen het humanisme?
Eén van de antwoorden is dat Spinoza de bijbel in zijn historische context plaatst, iets wat humanisten ook zullen doen. Een verschil is dat toeval volgens Spinoza niet bestaat; alles is volgens hem vastgelegd in de natuur. Onder bezoekers ontstond een interessant gesprek over het wel of niet bestaan van de vrije wil en het vrije handelen. Door humanisten wordt hier geen eenduidig antwoord op gegeven.

Op welke manier kan Spinoza ons iets bieden in de huidige tijd van crises?
Spinoza pleit voor matiging, wat een goede houding kan zijn om de economische crisis aan te kunnen. Hij is van mening dat wijsheid niet te vinden is in het streven naar rijkdom, aanzien en genot, in plaats daarvan pleit hij voor matiging en doordenking. Daarnaast verwacht hij dat mensen gelukkig worden als ze zich bewust zijn van de eenheid van hun ziel met de hele natuur.

De bijeenkomst stimuleerde tot nadenken en verdere verdieping in het onderwerp. Veel bezoekers namen dan ook de aangeboden literatuurtips mee na afloop:

  • Jan Knol: En je zult spinazie eten. Aan tafel bij Spinoza filosoof van de blijdschap. 2006 Wereldbibliotheek. ISBN: 9028420967
  • Irvin D. Yalom: Het raadsel Spinoza. 2012 Uitgeverij Balans. ISBN: 9789460033742
  • Roger Scruton: Spinoza. 2000 Uitgeverij Lemniscaat. ISBN: 9056372807
  • De draagbare Spinoza. 2008 3e herziene druk, Uitgeverij Bakker. ISBN: 9789035133006