‘Over de grens van mijn ik?’ door Frank Meester

Bijeenkomst De Vrijplaats, zondag 24 april 2016, verslag door Ykke Sayer.

frank_meester_defDe bijeenkomst deze zondag sluit aan bij de landelijke Maand van de Filosofie met als thema ‘Over de grens’.

In een poging licht te werpen op de grenzen van vrijheid, de grenzen van het ik, laat Frank Meester de volgende denkers en denkrichtingen de revue passeren:

Thales van Milete, 1e filosoof; voorspelde in 585 v C met succes een zonsverduistering. Kennis of geluk? Vast staat dat hij meer wist door contacten over de grenzen.

Karl Jaspers, Duitse existentialist (1883-1969); introduceerde de term ‘Achsenzeit’, ‘Spiltijd’, voor de periode 800 -200 v C waarin een grote kruisbestuiving van beschavingen en levensbeschouwingen plaatsvond door reizen en handel.

Paul Scheffer opende de maand van de filosofie met het boek ‘De vrijheid van de grens’: grenzen garanderen veiligheid; alleen als ze te strak zijn kunnen ze verworden tot beperkend dogma.

Marli HuijerMarli Huijer, denker des vaderlands. Publiceerde samen met hoogleraar ethiek Martin van Hees een tegenschrift hierop in Trouw, ondertekend door 180 hoogleraren, filosofen, schrijvers en kunstenaars: Er moet ook een mate van openheid zijn. Een open samenleving biedt de grootste kans op vrede en welvaart.

Helmut Plessner, wijsgerig antropoloog (1892-1985): anders dan het dier is de mens excentrisch. Hij valt niet samen met zijn lichaam en is in staat zijn eigen handelen te beschouwen.

Petran Kockelkoren, hoogleraar kunst en technologie: we worden voortdurend uit ons centrum getrokken door ontwikkelingen in kunst en techniek, maar passen ons aan.

Judith Butler, Amerikaans filosofe, voegt hieraan het belang toe van taal: taal schept een realiteit/identiteit, vooral door herhaling. Zo leer je gender door te doen (performativiteit). Continue herhaling leidt tot inprenting. We kunnen alleen aan de buitenkant wat bijschaven.

Sunny Bergman, filmmaakster, beaamt bovenstaande in de documentaire ‘The Sunny side of sex’: In Uganda waren homosexuele handelingen geen probleem tot taal ze benoemde en een label gaf.

Jacques Derrida, Frans filosoof (1930-2004): taal is altijd een citaat omdat dingen al eerder zijn gezegd. Het is dus moeilijk jezelf te vinden, op unieke wijze uiting te geven aan wie je bent.

Saskia SassenSaskia Sassen, Nederlands/Amerikaanse sociologe en econome: introduceerde de term ‘Global City’: De wereld ziet er overal hetzelfde uit. Hoe dan uniek te zijn?

Huidige mores: We worden aangespoord gewoon onszelf te zijn, te doen wat we zelf vinden en willen. Maar hoe  kunnen wij dat weten? We moeten eerst bestuderen en imiteren.

Verlichting: Geloof in de bevrijdende mogelijkheden van de menselijke rede.

Immanuel Kant, Duitse filosoof (1724-1804), ten tijde van de Verlichting: pleit voor autonomie waarin de mens zich zelf de wet stelt en verantwoordelijk is voor de eigen vrijheid.

Romantiek: Na de verlichting kwam er meer aandacht voor het gevoel. Autonomie wordt nog belangrijker.

Charles Taylor, Canadees maatschappij filosoof: in  zijn analyse van het moderne zelf stelt hij dat de moderne mens zich geroepen voelt een authentiek individu te zijn en als zodanig erkenning te vinden. Hij ziet het ‘zichzelf zijn’ als een morele plicht.

Maarten Doorman, filosoof, auteur van ‘De romantische orde’ (2004): We leven nog steeds in de Romantiek. We verlangen ernaar onszelf te zijn en naar de roes en het exotische. De mens is gefascineerd door het verleden, wantrouwt techniek, zet het nationalisme weer hoog op de agenda. Ook moet iedereen geniaal zijn.

Hannah Arendt, Duits/Amerikaanse filosofe (1906-1975): verdiepte zich o.a. in totalitaire systemen. Publiceerde een rapport over de ‘Banaliteit van het kwaad” na het proces van Eichmann  in 1963 te hebben bijgewoond. Het kwaad wordt begaan door het kritiekloos opvolgen van bevelen van hogerhand.

Arendt propageert:

  1. arbeiden
  2. werken
  3. handelen

Door te handelen word je opnieuw geboren, in contact en confrontatie met de ander ontwikkel je jezelf. Zij beschrijft ook het spanningsveld tussen de Via Activa versus de Via Contemplativa. Zij was een volgelinge van o.a. Kant. (Kant had altijd in Koningsbergen gewoond, kwam nooit buiten de stad, maar nodigde 1x per dag mensen van diverse pluimage aan zijn dis. Zo breidde hij zijn gedachtengoed uit.)

Conclusie: We koesteren de illusie dat we de grenzen van ons ik kunnen overschrijden, terwijl we alleen in de marge iets kunnen veranderen, onszelf aan de randen wat kunnen bijschaven. We leven in een gemeenschap en zijn geconditioneerd door onze geboorte, opvoeding, omgeving en cultuur.

Volgens Michel Foucault en Judith Butler is er geen zelf – existentie gaat vooraf aan essentie. Op dit moment bestaan er veel boeken over levenskunst. Er is wel iets mogelijk, maar toch blijven we gebed in onze narrativiteit, de verhalen die we over onszelf vertellen. Door verschillende rollen te ontwikkelen leren we wel meer te relativeren.

Rondvraag

  • Een Aziatisch kind in een Nederlands pleeggezin: door je uiterlijk blijft het narratief aan je kleven.
  • Dito: Een zwarte kaaskop
  • Dito: Een “Nederturk”
  • Je bent nooit te oud voor een gelukkige jeugd
  • Word je binnen een groep beschouwd als jezelf of als vrouw/weduwe van…?
  • Een vloeibare persoonlijkheid is nuttig
  • Veranderen is gemakkelijker wanneer je in een nieuwe wereld treedt
  • Je hebt een eigen kader nodig. Alleen vanuit een bepaalde eigenheid kun je de vreemdheid benaderen.