Jutta König over ‘De hybride mens’

Bijeenkomst De Vrijplaats, zondag 29 mei 2016, verslag door Heleen Jonker.

Jutta Konig 2Jutta König geeft eerst een kort overzicht van haar eigen levensgeschiedenis, dat is van belang omdat deze levensloop de basis is van waaruit zij haar werk doet, namelijk coachen vanuit culturele diversiteit. Jutta König is klinisch psycholoog en psychotherapeut, werkzaam in haar eigen praktijk Moving Experience. Ook werkt zij als loopbaancoach bij Van Ede & Partners waar zij al geruime tijd cliënten begeleidt in het ‘ondernemen’ met hun talenten.

Als kind van een Duitse diplomaat trekt zij grote delen van de wereld over. Hierdoor kwam zij met vele culturen in aanraking en ontwikkelde van daaruit een eigen culturele identiteit als ‘global nomad’. Haar verblijf van 1994 tot 1999 in Singapore was voor haar een soort thuiskomen omdat zij daar vele anderen met eenzelfde soort hybride identiteit ontmoette. Terug in Nederland besloot zij om onderzoek te doen naar de multiculturele identiteit van de ‘global nomad’. Zij heeft er een proefschrift over geschreven, dat met de titel Moving Experience: Complexities of Acculturation is uitgegeven.

Tevens begeleidt zij mensen uit andere culturen, arbeidsmigranten, expats en vluchtelingen, mensen uit de tweede en derde generatie die in Nederland op zoek zijn naar werk.

Moving ExperienceVanwege hun herkomst weten deze mensen, allen ‘nomaden’, vaak niet waar hun talenten het beste tot hun recht komen in onze complexe en voor hen vreemde samenleving. Zij missen een sociaal netwerk en kennis van de gedragsregels/codes die een subtiele maar nadrukkelijke rol spelen in ons sociaal verkeer. Voor deze mensen is het zoekproces naar werk in toenemende mate verbonden met het leren omgaan met negatieve vooroordelen die bij ons soms heersen ten opzichte van mensen met een ‘vreemde’ achtergrond.

In Singapore is de cultuur naar ‘buitenlanders’ vriendelijker dan in Nederland. Als voorbeeld geeft zij dat in Singapore alle feestdagen van de verschillende wereldgeloven samen gevierd worden: Chinees nieuwjaar, kerst, het lichtjesfeest etc. Samen viert iedereen het gehele jaar door de feestdagen die uit diverse culturen uit de hele wereld komen.

Een identiteit is opgebouwd uit 5 zuilen; gezondheid, financiële situatie, sociale omstandigheden, werk en je waarden/geloof. Wat doet een verhuizing met je? De zuilen brokkelen gedeeltelijk af; je sociale netwerk en familie is weg, je geloof wordt lichtelijk aangetast en wellicht ook je gezondheid. Vind je werk dan herstellen zich de sociale en financiële pilaren en leer je spelenderwijs de nieuwe normen en waarden van de nieuwe cultuur. Maar als je geen werk hebt en overal buiten de deur wordt gehouden dan raken mensen in een isolement. Bijvoorbeeld als vluchteling/asielzoeker vallen alle zuilen behalve je waarden/geloof onder je vandaan; dan zie je vaak dat mensen daar extra fanatiek aan gaan hechten.

Wat is er nodig om tot een context gebonden identiteit te kunnen komen?

Om weer een plaats te kunnen vinden in een nieuwe culturele context is het daarom enorm belangrijk om de ‘nieuwe’ taal te leren zodat je je thuis kunt gaan voelen in een nieuw taalgebied. Het is ook belangrijk om tijd te nemen voor afscheid, ontmoeting en open te staan voor sociale interactie. Naarmate je je meer thuis gaat voelen in een nieuw land ontstaat een ‘hybride’ identiteit; je identiteit past zich aan aan de context van het land waar je woont, en je behoudt ook de ervaringen die je leerde in de cultuur van herkomst: Je wordt een trekvogel, een pendelaar tussen culturele contexten.

Tweederde van de wereld bevolking spreekt meer dan twee talen en de meerderheid van de wereldbevolking leeft in een ‘wij-cultuur’ waar het verhaal van Kunneman “Het dikke-ik” totaal niet begrepen zal worden.

Daarbij komt dat de Nederlandse samenleving enorm verzuild is, velen denken in hokjes en ons norm denken is erg sterk. ‘Gordijnen open’ om te laten zien dat er niets te verbergen valt en wordt voldaan aan het verwachte patroon.

Wat helpt? Een tussentijd creëren (liminale ruimte)?

Een veilige ruimte scheppen om de normen en waarden over en weer te leren kennen, vertragen (bijv. HR-programma loslaten) en de verhalen laten vertellen. Geen metaforen gebruiken, die worden vaak niet of verkeerd begrepen, vier het verschil, vermijd geaccepteerde codes en verken je eigen culturele positie. Het is belangrijk om te beseffen dat wij in een Westerse wereld leven en dat de normen en waarden die wij met elkaar delen soms als vreemd kunnen overkomen op mensen uit een andere culturele context. Het is belangrijk om een wederkerig leerproces op gang te brengen, zodat er van elkaar geleerd kan worden.

Door Jutta König is om dit wederkerig leerproces op gang te brengen de PEACE methode ontwikkeld. PEACE staat voor Personal Emotional Account of Cultural Experience in is gebaseerd op de Dialogische Zelf Theorie (DST) van Hubert Hermans. DST is uit de Zelf Konfrontatie Methode (ZKM) van Hubert Hermans geëvolueerd en gaat er van uit dat mensen zich ontwikkelen in dialoog met anderen. De stem van een ander krijgt in jou een eigen stem. In het zelf zijn er allemaal posities met een eigen stem en verhaal. Deze ik-posities zijn voortdurend met elkaar in dialoog. De stem van de verschillende posities in het zelf zijn emotioneel geladen en persoonlijk geconstrueerd. Cultuur kan gezien worden als een collectieve stem en er zijn ongelimiteerde stemmen met elkaar in gesprek.

Tussen verschillende culturele posities kan ook een tussenpositie ontstaan die zich op een continuum bevindt tussen twee potentiële emotionele reacties.

De negatieve “ik ben nooit of nergens thuis” (zoals in Lawrence of Arabia) of de positieve reactie “ik kies niet, ik ben beide” zoals Salman Rushdie.

Dit laatste is een voorbeeld van de constructieve ‘global nomad’ die zich dynamisch beweegt tussen verschillende culturele contexten.

Uit haar onderzoek blijkt dat een dialoog voeren tussen culturele posities, het bewustzijn van je tussenpositie en het innemen van een metapositie (beschouwend) kan helpen om uit een in zichzelf gekeerde naar een meer constructieve gemoedstoestand te komen.

In onze globaliserende wereld zijn veel bedrijven en overheden op zoek naar hybride leiders behorend tot verschillende werelden, leiders die zich dynamisch tussen verschillende culturen kunnen bewegen, zoals Obama of Aboutaleb. Dit zijn bruggenbouwers, goede luisteraars, die niet denken in hokjes of starre regels hanteren, maar flexibel denken.

Mensen die kunnen veranderen van vorm en het global perspectief voor ogen kunnen houden. Zij confronteren ons met onze eigen blinde vlekken, valkuilen en vooroordelen en de vreemdeling in onszelf, een soms ongemakkelijk maar boeiend leerproces voor ons allen.

Wil je meer weten en lezen over dit onderwerp, kijk dan eens op de website www.dialogical-self.nl