Filosofe Catharina de Haas over Vriendschap

De Vrijplaats, zondag 25 oktober 2015, impressie door Anneke Duijndam

Het onderwerp vriendschap had gezorgd voor een grote opkomst, dus het was gezellig druk in het Couveehuis. Catharina begon met aan haar gehoor te vragen, waaraan men zoal dacht bij het thema vriendschap. Dit leidde o.a. tot de volgende inbreng: 

Vertrouwen – Trouw – Warmte – Steun – Ruimte – Onvoorwaardelijk – Wederzijdse inspiratie – Op dezelfde golflengte zitten – Liefde, mét … (en met instemming van de ander) of zonder… – Aanraken – Contact

Catharina de haasCatharina ging ook in op de raakvlakken met het humanisme, zoals de redelijkheid, in de wereld zijn, gebonden aan de wereld. Ook noemde zij het onzelfstandig zijn van de mens. Een ieder heeft een mate van afhankelijkheid; we hebben de bakker nodig voor brood, de boer voor groente, etc.

Vriendschap betekent dat je de beste vrienden met jezelf moet worden en met jezelf in harmonie moet kunnen leven. Dit vraagt een deugdzaam leven. Het moet niet knagen in jezelf. Je moet – wat heel moeilijk is – een onafhankelijk denker zijn. Vanaf 1945 zijn we allemaal opgegroeid met verhalen uit de oorlog. Sinds 1948 hebben we de universele rechten van de mens, maar de vrede is vaak ver te zoeken. Jaap van Praag, oprichter van het HV, ging uit van postulaten, die nodig zijn voor de mensheid, waaronder bijv. de natuurlijkheid. Catharina gaf aan, dat denken, voelen en willen altijd met een ander te maken hebben. We hebben een fundamentele verwantschap met andere mensen.  Vrijheid betekent zelf vorm geven aan je levensovertuiging (wie wil ik zijn) en de redelijkheid leidt tot de vraag hoe we in de wereld staan en hoe we bijvoorbeeld onze houding tot de komst van vluchtelingen bepalen. Gelijkheid voor alle wereldburgers is fundamenteel.


LevinasDe filosoof Levinas, legt op vier manieren uit hoe het Ik en de ander met elkaar om kunnen gaan, zoals in de liefde tussen man en vrouw, die hij heel mooi beschrijft. Van belang hierbij is om eerst heel goed voor jezelf te zorgen. Ook vertrouwen is heel speciaal, hieraan gaat de keuze vooraf  “ik wil een mens zijn die te vertrouwen is”. Alles staat of valt ermee om je aan je woord te houden. Het ergste is verraden te worden door je vriend.

In hoeverre mag je – of moet je zelfs – ontrouw zijn? Aristoteles zegt dat je een vriend die op het slechte pad gaat erop moet aanspreken, zo nodig herhaaldelijk, en als hij volhardt, dan moet je de vriendschap verbreken, anders gaat het aan je kleven. Is je buurman een PVV-er, dan moet je een standpunt innemen, om met jezelf in vrede te kunnen blijven leven.

Aanrakend contact is heel belangrijk, het eerste tactiele is de borstvoeding, die door baby’s gevoelsmatig wordt opgeslagen. Bij kunstenaars als Botticelli zien we dat borsten heel belangrijk zijn. Contact is een menselijke behoefte (contact komt van “cum”= samen, tactueel is aanraking). Een gevolg van misbruik is het verbod van aanraken op scholen; Catharina noemde dit “doodzonde”. Beleidsmakers vergeten hoe belangrijk bij liefde (is ook tactiliteit) een schouderklopje en troostend strelen kunnen zijn.

Verschillen tussen mannen vrouwen kwamen ook aan de orde, het ik is uit op wij-ervaringen. Vrouwen praten bij de koffie graag over hun mannen, die zelf met hun vrienden misschien liever gaan vissen of biljarten.

Hella de JongIn het begin door de aanwezigen niet genoemd, maar wel heel belangrijk bij vriendschap is intimiteit, die is gekoppeld aan vertrouwen en trouw. Een voorbeeld uit de filosofische praktijk van Catharina: Nederlandse mannen die in Indonesië gevochten hebben en een absolute geheimhoudingsplicht gekregen hadden, willen graag één keer praten over alles wat gebeurd is. Voordat ze sterven willen ze alles delen met een ander; dat maakt de draaglast minder. Bij het ouder worden, wordt namelijk de draaglast zwaarder en je draagkracht minder. Een ander voorbeeld was de film die Hella de Jong over haar vader Eli Asser maakte. Haar vrolijke vader wilde nooit over de oorlog praten. Er ontstaat tactiliteit en haar vader voelt zich bevrijd.

Het lijf “versteent” als je zwijgplicht hebt en de intimiteit ontbreekt. Koesteren, knuffelen, strelen, Catharina houdt een pleidooi voor tactiliteit. Aan de behoefte aan massages kunnen we zien hoe belangrijk het is. Het woord “snoezelen” wordt in de ouderenzorg gebruikt, tactiliteit groter maken in de verzorgingssituatie. Vriendschap niet in woorden, maar méér met de handen; “gestreeld worden op je armen” is fijner. Onze huid is de grens en aanraken is voedsel voor onze ziel.*

Er kwam nog meer aan de orde, de pauze werd zelfs overgeslagen. Ruimte is het natuurlijk kunnen vergroten van je eigen lichaam. Bij je eigen grens moet je “stop” zeggen.  De kunst is om grenzen en ruimte “af te tasten”; hoeveel ruimte kan ik vragen of geven (wel of geen logeerbed in huis, mag je wel of niet uit bed gebeld worden?).  Fysieke ruimte is ook geestelijke ruimte. Je basisbehoeften zorgen voor geestelijke voeding, het is levenskunst om goed voor jezelf te zorgen, heb je je eigen behoeftenpakket (muziek, lezen, schouwburg, museum) op orde?

Heb je ouders gehad, die altijd alles aandroegen? Het gaat om echte, “wezenlijke”  behoeften. (Te) veel eten kan komen omdat aan onderliggende behoeften niet voldaan is.  Socrates en Aristoteles gaven het al aan, zelfzorg is zorg voor de ziel, dat is je kern. De ziel omspant heel het menselijk vermogen, van uiterste kwetsbaarheid tot uiterste kracht.  Waar zit je Achilleshiel? Aan een vriend kun je vragen een beetje rekening te houden met je Achilleshiel, je zwakke plek. Een vriend mag het weten, die zal je niet kwetsen. 

aristotelesHet kan zo zijn, dat we op onze uiterste kracht aangesproken worden. In het verlengde van onze zielszorg is het levenskunst om onze levenshouding te zoeken. Bij zelfzorg hoort het vinden van goede vrienden; soms hebben we steun nodig. Als we van de juiste mensen houden, zal dat ons leven verrijken. Als we van verarmde mensen houden, zal dat ons leven verarmen.

Aristoteles noemt ook het plezier van samenwerken met de ander. Alle onderlinge concurrentie in de huidige bedrijven werkt niet, in plaats daarvan zouden ze de samenwerking moeten incorporeren. Samenwerken betekent van ik naar wij gaan, onze negen maanden in de baarmoeder waren ook in de wij-vorm…

Vriendschap is ook een kwestie van geven en nemen. In de Oudheid was al bekend dat zoveel mogelijk ontvangen van anderen het mogelijk maakt om zelf te geven aan anderen.  Er zijn mensen die alleen nemen, iemand als Florence Nightingale bestond uit geven. De meeste mensen hebben behoefte aan wederkerigheid in hun relaties. 

SenecaCatherina citeert Seneca: ga om met hen die jou iets geven, en met hen aan wie jij iets kunt geven.

Een luisteraar bracht een voorbeeld in van een vriend die aan de drugs ging en hoewel hij haar niet overhaalde om dat ook te doen, kunnen aan trouw en onvoorwaardelijkheid in zo’n vriendschap heel wat haken en ogen zitten. Door middel van kleine tekeningen met cirkels (bv. grote cirkel gezamenlijke ruimte en kleine cirkels privéruimte) maakte Catharina duidelijk hoe je helderheid kunt krijgen over relaties en vriendschappen. Je kunt vragen stellen als

  • Wat heb je gezamenlijk?
  • Is dit een leefbare situatie?

Er kan natuurlijk ook sprake zijn van een kleine gezamenlijke cirkel en grote privécirkels, als je dan over behoeften wilt onderhandelen, is er redelijkheid nodig. Ook hier moet iemand beslissen of hij redelijk wil zijn, voordat hij redelijk kan zijn. Tevens kan iemand zichzelf in het midden van een cirkel zetten, in de kern van zijn eigen wereld, met partner, familie, vrienden en kennissen in cirkels er omheen. In een noodsituatie kan een kennis zomaar naar de binnenring schieten.

Aan iedereen de taak om zelf zijn behoeftepatroon én zijn vriendschappen te onderhouden.

Het was een bijzondere, inspirerende ochtend!

Aanbevolen boeken:

  • VriendschapCatharina de Haas, Vriendschap, een tweede ik
  • Willem van der Does, Zo ben ik nou eenmaal (hoogleraar die adviezen geeft bij 10 persoonlijkheidsstoornissen; aanrader van Catharina, uitg. Scriptum)
  • Dick Kleinlugtenbelt, Levenskunst, bevriend raken met jezelf en de ander