Bezinningsgesprek ‘Compassie met de ander’

De Vrijplaats, zondag 28 februari 2016, verslag door Mieke Wiegers

Met het openen van deze bijeenkomst heet Helen Land de aanwezigen welkom en vraagt om het gebruikelijke namenrondje. Dan licht zij kort het thema toe. Mieke Wiegers neemt het stokje over met de volgende informatie en inleiding:

Deze ochtend besteden wij aan een inleiding op de bijeenkomst van volgende maand. Op 20 maart (niet 27!!) komt Prof. Dr. Joachim Duijndam; naast enkele andere functies is hij hoogleraar Humanisme en Filosofie. Duijndam is medeschrijver van het boek Kopstukken Filosofie, editie Levinas. Hij zal spreken over Humanisme en de Ander, en doet dit als Levinas-kenner.

Vandaag bezinnen wij ons in gesprek met elkaar op het thema ‘Compassie met de ander’.

Dit doen wij als volgt:

  1. Een korte inleiding over Levinas.
  2. Een fragment van een TED presentatie door Joan Halifax, over compassie en de werkelijke betekenis van empathie.
  3. Vervolgens een filmfragment over ontmoetingen tussen bootvluchtelingen in Griekenland en toeristen aldaar.
  4. Daarna bespreken wij in kleine groepen een aantal punten binnen het thema.
  5. Tot slot zullen wij gezamenlijk de resultaten van de groepen uitwisselen.

LEVINAS

Emmanuel Levinas is een Frans-Joods filosoof van Litouwse komaf, geboren te Kaunas in 1906, overleden in Parijs 1995. Hij studeerde in Straatsburg. Levinas is sterk beïnvloed door de 2e WO. Hij is bekend om zijn Humanisme van de andere mens. Levinas gaat niet uit van Ik als 1e persoon, maar van de Ander als 1e persoon. Met name het gelaat van de ander is voor hem van groot belang.

Duijndam haalt een voorbeeld aan dat speelde in Duitsland in 2002, waar een jongen op een school een bloedbad aanricht onder scholieren en docenten. Nadat er 16 slachtoffers zijn gevallen staat hij tegenover het 17e slachtoffer, een docent. Deze roept hem toe: “Kijk mij aan!”. De jongen schreeuwt verwensingen en richt zijn wapen op de man. Weer roept deze: “Kijk mij aan!”. En dan gebeurt er iets merkwaardigs. De jongen laat zijn geweer zakken en alsof hij machteloos is geworden geeft hij zich over. Dit illustreert de macht en de kracht van het gelaat, aldus Duijndam.

Levinas heeft één kerngedachte: De oorsprong van morele waarde ligt in de relatie Ik en de Ander (p13). Duijndam zal hierin meer helderheid brengen. Andere kernbegrippen zijn verantwoordelijkheid en vrijheid. Waarschijnlijk komt ook dat volgende maand aan bod.

Het mensbeeld van Levinas gaat niet uit van ‘de mens’. Zijn denken begint bij ‘ik en de ander’ (p15). Dit is volgens hem fundamenteler, en concreter. Als ik de ander ontmoet, ontmoet ik ook een mens zoals ikzelf, aldus Levinas. De ander is burger van de samenleving, kent rechten en plichten zoals ik, en bevindt zich wat dat betreft op gelijk niveau. De ander kan mijn vriend zijn, buurvrouw, cliënt, verzorger, leverancier, collega, werkgever. ‘De mens’ is een hij of zij op afstand, in de 3e persoon.

Naar gelang de vorm van de relatie, bestaan er verschillen in de ontmoeting met de ander, Zoals in geval van vriendschap of in een hulpverleningsrelatie.

De kracht van het zien van elkaars ogen en gelaat doet een beroep op de compassie van de ander, bijvoorbeeld van een hulpverlener. Het betreft hier geen verplichting op grond van een systeem of ideologie, maar het gaat om een werkelijkheidservaring, namelijk de ontmoeting met de andere mens. De hulpverlener ervaart in het gelaat van de ander een appèl, dit kan leiden tot compassie. Ook de cliënt ervaart het gelaat van de hulpverlener als een appèl. En ook de cliënt is in staat tot compassie.

Het niet-verbale contact tussen individuen, is ook taal, de taal voorafgaande aan het spreken. De ‘taal vóór de taal’ is de taal van de erkenning van de ander. De nabijheid waarin het gesproken woord niet toereikend is, bezit een welsprekendheid die het gesproken woord ontbeert, aldus Duijndam over Levinas (p136/137).

De schrijfster Liesbeth Gijsbers schreef over het verlies van haar zus door de gekozen dood het boek ‘Ik en de verloren ander. Zij schrijft hierin onder ander dit over Levinas:

Levinas breekt als geen ander een lans voor de andere kant van wat ons menselijk maakt. We zijn niet alleen autonoom, maar tegelijk uiterst kwetsbaar en afhankelijk van elkaar. Het ethisch bewustzijn dat hieruit voortvloeit, maakt ons menselijk en verantwoordelijk.

Tot zover over Levinas.

Compassie voelen

Nu wordt met veel aandacht en belangstelling gekeken naar de genoemde fragmenten.

Eerst komt het in het programma aangekondigde stukje van de TED-film waarin de boeddhistische zuster Joan Halifax bevlogen spreekt over het belang van compassie voelen met de ander, voor ieder leven, en over de betekenis voor haar van het contact met de ander via de ogen en het gelaat. Op een ziekenzaal, in India, met stervende mannen en vrouwen, kijkt zij niet alleen met aandacht naar de ogen en het gelaat van de stervenden, maar ook naar de handen en ogen van de jonge vrouwen die deze mensen verzorgen. Zij ziet bij hen een gepassioneerd medeleven, geen sentimenteel medeleven, maar een medeleven dat kracht geeft om aan te pakken, om met liefde de juiste zorg te geven.

Halifax pleit voor een meer ‘caring world’ met meer compassie, ook onder politici en wereldleiders.

Medeleven geeft weerbaarheid, het put niet uit, maar geeft mentale kracht, aldus Halifax.

The Island of All TogetherDaarna volgt een deel van de film The Island of All Together, waarin Syrische vluchtelingen en toeristen op het Griekse eiland Lesbos door de filmmakers Philip Brink en Marieke van der Velden worden uitgenodigd om samen over het leven te praten. De documentaire laat op ontroerende wijze zien wat er gebeurt als we de tijd nemen om mét elkaar te praten in plaats van over elkaar. En wat het met de deelnemers doet als zij samen in gesprek gaan. De negen ontmoetingen, twee aan twee, tussen de vluchtelingen en de toeristen, beginnen vaak wat ongemakkelijk en aftastend, maar het afscheid van alle betrokkenen is  hartverwarmend.

Vervolgens worden in groepen de volgende vier vragen besproken:

  1. Wat raakt je in het TED-fragment van Joan Halifax?
  2. Wat raakt je in het filmfragment The Island of All Together?
  3. Herken je je in de volgende uitspraak van Levinas? “Mijn brood is een materiële kwestie. Maar de honger van de Ander is mijn spiritualiteit.”
  4. Onbekend maakt onbemind. Oordelen over groepen is verleidelijk. Wat gebeurt er met Ik, met mij, bij het ontmoeten van de Ander?

Tot slot wordt gezamenlijk nagepraat over wat er in de groepen is besproken. Verschillende voorbeelden uit eigen ervaring werden elkaar verteld. Enkele reacties die ook langskwamen zijn: echte persoonlijke ontmoetingen – de valkuilen van compassie (medelijden, angst, morele verontwaardiging, aldus Halifax), kunnen leiden tot ongelijke machtsverhoudingen – meerwaarde van meer medeleven – compassie gaat niet ver genoeg om een vluchteling in huis te nemen – wel iets ondernemen maar beperkt mhoo eigen grenzen – groepen zijn meer bedreigend dan een individu.

Wat nu zo treffend is tijdens het bespreken van de vragen in kleinere groep, is dat je even extra beseft welk een meerwaarde het persoonlijke contact krijgt als je bijna 1 op 1 in gesprek bent en daarbij elkaar letterlijk in de ogen kijkt. Het waarnemen van het gelaat heeft duidelijk een positieve invloed op het contact. De nabijheid is voelbaar.

Hier eindigt een weer prettige bijeenkomst.