Presentatie door prof. Laurens ten Kate

“Ik geloof, geloof ik”:  Verslag op basis van PowerPoint van de lezing door prof. Laurens ten Kate op het 60-jarig jubileum van de Vrijplaats op 23 november 2018:Laurens Ten Kate is religiewetenschapper en bijzonder hoogleraar Vrijzinnige Religiositeit en Humanisme aan de Universiteit voor Humanistiek, een leerstoel die door de Stichting Stimulering Vrijzinnig Gedachtegoed(SSVG) is gevestigd. Laurens is internationaal deskundige in onderzoek naar het grensgebied tussen religie, secularisering en humanisme.

Ten Kate gaf ‘vrijzinnige reflecties op een cultuur van zinzoekers’.

  1. Wat is vrijzinnigheid in 2018?
    • We leven allen in een vrijzinnige tijdgeest
    • De mens is een zinzoeker
    • De zin van het leven is niet meer iets wat van buitenaf wordt aangereikt : we moeten zelf zin zoeken en zin geven aan ons leven.
  2. Wat is humanisme in 2018?
    • Het was en is nauw verbonden met vrijzinnigheid
    • De mens leeft eigenlijk in en met een vraag … naar de mens
    • Wij leven in een vrijzinnige tijd (interview met Ten Kate uit het TV programma “Het vermoeden” 2017)
    • Vrijzinnigheid is ons lot
    • Pleidooi voor een brede betekenis van vrijzinnigheid
    • De vrijzinnige organisaties zijn daarvan de pioniers, maar niet “de eigenaars“

Het gaat er dus om vrijzinnigheid breed op te vatten en om “vraagzinnigheid” vorm te geven (d.w.z. de fundamentele menselijke vraag centraal zetten)

Drie kernthema’s voor een 21ste eeuws engagement van vrijzinnigen én humanisten:

  1. Het zin zoeken: desoriëntatie en heroriëntatie op de ingewikkelde rol van levensbeschouwelijke tradities
  2. Vrijheid en vrije markt: de ingewikkelde rol van het neoliberalisme
  3. Verbeelding van zin bevorderen: de ingewikkelde rol van beelden tussen actief en passief: beelden zien als ‘ruimtes’, waarin we tijdelijk opgaan en zin vinden

1. Het eerste kernthema: Zin zoeken

  • De vrijzinnige conditie is niet alleen een kenmerk van onze huidige tijd…
  • De wortels ervan voeren ver terug in onze cultuurgeschiedenis…

Onze uitdaging is historisch te denken, nl.

  • Tegen de waan van de dag in: vrijzinnigen en humanisten moeten vragen blijven stellen, ze moeten zich mengen in het publieke debat over grote maatschappelijke vragen.
  • Trage vragen, dus levensvragen, oppakken (zie Harry Kunneman)
  • De genealogie volgen (zie Friedrich Nietzsche): het verleden in het heden zien

De axiale cultuurwending vanaf ca 2500 jaar geleden begrijpen:

  • — Van Griekenland tot de Chinese Zee was er een transformatieproces
  • — De mens breekt dan langzamerhand met de goden en de mythen
  • — De mens breekt met het ’gegevene’
  • — De secularisering van het lot, niet meer gegeven door de goden:
    • Van Moira naar Tuchè in Griekse mythen

De mens wordt zo vrij om zelf de wereld te ’scheppen’, maar dat laadt ook een enorme verantwoordelijkheid op de mens.
Niets is meer ’gegeven’

  • — De mens is niet langer ingebed in de wereld
  • — De mens komt oog in oog met de wereld te staan… met de leegte

Van secularisering van het lot gaan we later naar secularisering van de religie:

  • Het humanisme ontstaat in die axiale tijd, maar evengoed ontstaan nieuwe religies, zoals de joods-christelijke traditie… met een ander godsbeeld
    • De afstandelijke God, de abstracte God, de ongrijpbare God
    • Maar ook de nabije God, de God die mens wordt (de Christusverhalen)
  • In de Renaissance humaniseert het christendom zich, en vervloeit het humanisme van die nieuwe tijd met de religies
    • Erasmus als voorbeeld (Hij had als christen-humanist kritiek op de eigen traditie)

Interessante hedendaagse literatuur hierover:

  • Laurens ten Kate: Een Vreemde Vrijheid, uitgave Sjibbolet (2016)
  • Karen Armstrong: De grote transformatie: het begin van religieuze tradities, De Bezige Bij (2005)
  • Charles Taylor: Een seculiere tijd, Lemniscaat (2010)
  • Hans Joas: De macht van het heilige, Lemniscaat (2018)

De vaak gemaakte tegenstelling tussen onze seculiere tijd en de religieuze erfenissen ín die tijd klopt niet: beide delen in de geschiedenis van menselijke emancipatie.

Het is de opdracht van vrijzinnigen en humanisten om deze complexe samenhang in onze cultuur telkens ter sprake te brengen: via dialoog en tegen de achtergrond, dat de tradities geen ‘vaste’, afgebakende blokken zijn. Zij kennen veel dynamiek en verwevenheid.
2 Het tweede kernthema: Vrijheid

Vrijheid is geen autonomie, zelfverwerkelijking of ondernemerschap: dat ziet de samenleving als markt en de mens als ondernemer van het eigen bestaan, vanuit het neoliberalisme.
Vrijheid is in een actuele visie: steeds in-relatie-zijn met de ander, met de omgeving. Lees daarover Hartmut Rosa’s boek: Resonanz

3 Het derde thema: Verbeelding van zin:

  • De huidige beeldcultuur is alomvattend
    • Beelden zijn ruimtes waarin we ‘leven’
    • De smartphone, de sociale media, het internet
  • Maar de ‘ruimtelijkheid’ van het beeld werd altijd al doorzien en getoond door
    • Beeldende kunstenaars
    • Schrijvers en dichters
    • Cabaretiers…!

Zoals: de hemel als beeld, waarin je tijdelijk leeft: zie Herman Finkers met het nummer “Daar boven in de hemel” uit zijn programma “ Na de Pauze” (2009)

Een actieprogramma voor humanisten en vrijzinnigen bevat:Een beeldcampagne: ‘Zijn wij dit?’

  • Een beeldcampagne: ‘Zijn wij dit?’
  • Uitgangspunten: We weten niet wie we zijn, we zijn naar onszelf op zoek
  • Kwetsbaarheid en verlies als kracht zien…: Het sterven, de dood, de rouw… wat hebben we in eigen regie?

Voor informatie: mail Laurens ten Kate, en de website van de SSVG www.voormeervrijzinnigheid.nl (vanaf januari 2019!)


Terug naar Home